Rekordowe programy wsparcia, ostrzeżenia dotyczące demografii, nowe instrumenty finansowe i coraz większa odpowiedzialność samorządów za bezpieczeństwo lokalnych społeczności. To najważniejsze tematy Ogólnopolskiej Konferencji BGK dla JST. W maju w Warszawie spotkali się samorządowcy, przedstawiciele rządu, eksperci i ekonomiści, by rozmawiać o przyszłości polskich gmin, miast i regionów.
MATERIAŁ PROMOCYJNY
Kilkuset uczestników, kilkanaście debat, przedstawiciele rządu, instytucji finansowych i organizacji samorządowych. XIX Ogólnopolska Konferencja BGK dla JST po raz kolejny stała się jednym z najważniejszych miejsc dyskusji o kondycji polskich samorządów. Tegoroczna edycja (20-21 maja) odbywała się pod hasłem „Rozwój, finansowanie, bezpieczeństwo” i – jak podkreślali organizatorzy – miała być odpowiedzią na coraz bardziej złożone wyzwania stojące przed lokalnymi wspólnotami.
Nieprzypadkowo niemal każde wystąpienie odnosiło się do potrzeby budowania odporności samorządów – finansowej, infrastrukturalnej, społecznej i demograficznej. Coraz wyraźniej widać bowiem, że lokalne władze muszą dziś jednocześnie inwestować, reagować na kryzysy, walczyć ze skutkami depopulacji i przygotowywać się do nowych zagrożeń związanych z bezpieczeństwem.
– Samorządy są dla nas kluczowym partnerem. Strategia banku oparta jest o działania dla samorządów – mówił podczas otwarcia konferencji prezes Banku Gospodarstwa Krajowego Mirosław Czekaj.
NOWY PROGRAM HORYZONT 50
Jednym z najważniejszych momentów konferencji była zapowiedź nowego instrumentu finansowego przygotowanego przez BGK. Program Horyzont 50 ma umożliwić jednostkom samorządu terytorialnego finansowanie inwestycji nawet przez pół wieku. Jak tłumaczył prezes BGK, to odpowiedź na rosnącą skalę wyzwań inwestycyjnych, które trudno realizować przy klasycznych modelach kredytowania.
– Nie było w historii możliwości 50-letniego finansowania infrastruktury polskich samorządów. Od dziś jest taka możliwość – zapowiedział Mirosław Czekaj.
Nowy instrument ma być skierowany przede wszystkim do projektów infrastrukturalnych związanych z transformacją klimatyczną, odpornością energetyczną, bezpieczeństwem czy dostosowaniem usług publicznych do zmian demograficznych. Długi okres finansowania ma pozwolić samorządom realizować kosztowne inwestycje bez nadmiernego obciążania bieżących budżetów.
Prezes BGK przypomniał także skalę zaangażowania banku w rozwój kraju. Tylko w ubiegłym roku instytucja wsparła gospodarkę kwotą 484 mld zł, z czego znaczna część trafiła do samorządów w formie kredytów, pożyczek, emisji obligacji czy finansowania inwestycji infrastrukturalnych.
– To bardzo duże nakłady na rzecz samorządów związane z drogami, budową mieszkań, zieloną transformacją, ale też obsługą bankową i emisjami obligacji – wyliczał Czekaj.
11 MILIARDÓW NA BEZPIECZEŃSTWO I ODPORNOŚĆ
Silnym akcentem konferencji był temat bezpieczeństwa lokalnych społeczności. Wiele miejsca poświęcono nowym zagrożeniom związanym z sytuacją geopolityczną, cyberbezpieczeństwem czy odpornością infrastruktury krytycznej. BGK wspólnie z Ministerstwem Funduszy i Polityki Regionalnej zapowiedział uruchomienie nowego mechanizmu finansowego wspierającego samorządy właśnie w tym obszarze. Chodzi o 11 mld zł długoterminowych środków na inwestycje związane z bezpieczeństwem i ochroną ludności.
– Przedstawimy do dyspozycji samorządów 11 mld zł praktycznie nieoprocentowanych środków na wsparcie budowli ochronnych, cyberbezpieczeństwa i infrastruktury podwójnego zastosowania – zapowiedział prezes BGK.
Wątek ten rozwijał także sekretarz stanu w MSWiA Tomasz Szymański.
– To państwo musicie zapewnić mieszkańcom poczucie bezpieczeństwa. To państwo musicie zabezpieczyć dostęp do wody, energii, odprowadzania ścieków czy infrastruktury krytycznej – mówił do samorządowców sekretarz stanu w MSWiA Tomasz Szymański.
Minister przypomniał, że program ochrony ludności i obrony cywilnej na lata 2025-2026 dysponuje budżetem wynoszącym aż 35 mld zł. Środki mają trafiać m.in. na infrastrukturę krytyczną, schrony, systemy reagowania kryzysowego czy rozwiązania związane z bezpieczeństwem energetycznym.
Także w liście skierowanym do uczestników konferencji wicepremier i minister obrony narodowej Władysław Kosiniak-Kamysz podkreślał, że silny samorząd staje się dziś jednym z filarów odporności państwa.
„Silny samorząd to nie tylko sprawna administracja i rozwój infrastruktury, ale również zdolność do reagowania na sytuacje kryzysowe oraz zapewnienia obywatelom poczucia stabilności i bezpieczeństwa”
– napisał szef MON.
REFORMA FINANSÓW JST MA POBUDZIĆ INWESTYCJE
Dużo miejsca podczas konferencji poświęcono również nowemu systemowi finansowania jednostek samorządu terytorialnego. Wiceminister finansów Jurand Drop przekonywał, że przyjęta reforma przywróciła samorządom stabilność i przewidywalność finansową. Według danych przedstawionych przez resort finansów, w 2025 r. do samorządów trafiło blisko 175 mld zł z PIT, co oznacza wzrost o 93% rok do roku. Szczególnie skorzystać miały małe miasta i gminy dotknięte depopulacją.
Minister wskazywał także na rekordową skalę planowanych inwestycji publicznych. W 2026 r. państwo ma przeznaczyć około 100 mld zł na infrastrukturę drogową, kolejową i energetyczną, a kolejne miliardy trafią do budownictwa mieszkaniowego i elektromobilności. Wśród przykładów realizowanych projektów wymieniano m.in. tunel średnicowy w Łodzi, rozwój sieci tramwajowych w Poznaniu, Wrocławiu i Gdańsku, budowę mieszkań komunalnych czy modernizację infrastruktury kolejowej i portowej.
DEMOGRAFIA ZMIENI MAPĘ SAMORZĄDÓW
Jednym z centralnych punktów konferencji była prezentacja raportu BGK poświęconego wpływowi zmian demograficznych na finanse JST. Wnioski przedstawione przez ekonomistów banku wywołały duże zainteresowanie uczestników.
Prognozy pokazują, że do 2060 r. liczba mieszkańców Polski spadnie z 37,3 mln do 30,9 mln osób. Jednocześnie gwałtownie wzrośnie udział osób starszych – z obecnych 23,8% do 35,5% społeczeństwa. Zmiany te będą miały ogromny wpływ na funkcjonowanie samorządów, szczególnie najmniejszych gmin.
– Procesy demograficzne mają charakter długookresowy i kumulatywny, dlatego powinny być na stałe wpisane w myślenie o rozwoju, inwestycjach i jakości usług publicznych – podkreślał prezes BGK Mirosław Czekaj.
Raport pokazuje, że do 2060 r. niemal połowa samorządów w Polsce będzie liczyć mniej niż 5 tys. mieszkańców. Pojawią się także gminy mające poniżej tysiąca mieszkańców. Jednocześnie liczba osób pracujących ma spaść w ponad 95% gmin, co oznacza zmniejszenie wpływów z PIT a to przecież podstawowe źródło dochodów wielu JST.
– Demografia równocześnie zmienia skalę wyzwań i ich geografię – tłumaczył główny ekonomista BGK Mateusz Walewski. Eksperci zwracają uwagę, że samorządy będą musiały utrzymywać kosztowną infrastrukturę publiczną mimo malejącej liczby mieszkańców. Szczególnie trudna sytuacja może dotyczyć małych gmin, w których wydatki nieelastyczne per capita wzrosną średnio o 88% do 2060 r.
Raport BGK pokazuje także wyraźne pogłębianie się różnic pomiędzy największymi ośrodkami miejskimi a peryferiami. Rosnąć mają przede wszystkim metropolie i otaczające je gminy obwarzankowe – według prognoz liczba mieszkańców w gminach położonych do 15 km od Warszawy wzrośnie do 2060 r. o ponad 10%, podczas gdy sama stolica urośnie symbolicznie. Jednocześnie wiele mniejszych miejscowości będzie systematycznie tracić mieszkańców i potencjał podatkowy.
Eksperci podkreślali, że zmiany te wymuszą zupełnie nowe podejście do planowania transportu, mieszkalnictwa, edukacji czy usług społecznych.
EFEKTYWNOŚĆ NA PIERWSZYM MIEJSCU
Dużym zainteresowaniem cieszyły się także debaty poświęcone nowej perspektywie finansowej Unii Europejskiej po 2027 r. Sekretarz stanu w Ministerstwie Funduszy i Polityki Regionalnej Jacek Karnowski uspokajał samorządowców, że regiony nadal będą odgrywały kluczową rolę w podziale funduszy europejskich.
– Rząd polski jednoznacznie przyjął stanowisko, że marszałkowie nadal będą mieli w dyspozycji od 42 do 44% środków europejskich – deklarował sekretarz stanu w Ministerstwie Funduszy i Polityki Regionalnej Jacek Karnowski. I zaznaczał, że przyszła perspektywa unijna będzie mocno koncentrować się na odporności klimatycznej, bezpieczeństwie oraz projektach typu dual use, czyli mających zarówno zastosowanie cywilne, jak i obronne.
O nowych realiach finansowych mówił także były europoseł Jan Olbrycht.
– Nie będzie innego wyjścia niż bardzo ścisła koordynacja między rządem, samorządami wszystkich szczebli i instytucjami finansowymi – ocenił były europoseł Jan Olbrycht. Zwracał uwagę, że Unia Europejska stoi dziś przed ogromnym wyzwaniem związanym z finansowaniem nowych priorytetów, w tym bezpieczeństwa i spłaty zobowiązań związanych z KPO. To może oznaczać konieczność zmiany podejścia do polityki spójności i większego nacisku na efektywność inwestycji.
Ciekawie wpisała się w ten wątek dyskusja o partnerstwie publiczno-prywatnym. Minister Jacek Karnowski przekonywał, że samorządy wciąż zbyt rzadko korzystają z tego modelu realizacji inwestycji. Przypominał przykłady takich projektów jak spalarnie odpadów w Poznaniu, Gdańsku czy Olsztynie, inwestycje tramwajowe w Katowicach czy projekty mieszkaniowe realizowane wspólnie z sektorem prywatnym.
Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej oferuje samorządom wsparcie eksperckie przy przygotowaniu projektów PPP, w tym finansowanie analiz prawnych i ekonomicznych.
SAMORZĄD CORAZ BARDZIEJ PROFESJONALNY
W wielu wystąpieniach przewijał się również temat dojrzewania polskiej samorządności. Mówiono o konieczności profesjonalizacji zarządzania, długofalowego planowania i lepszej współpracy pomiędzy administracją centralną a lokalną.
Samorząd coraz bardziej dorośleje, staje się coraz bardziej profesjonalny, ale też staje przed zupełnie nowymi wyzwaniami
podkreślał Jan Olbrycht.
Konferencja BGK dla JST po raz kolejny pokazała, że samorządy coraz mocniej wchodzą dziś w obszary jeszcze niedawno kojarzone głównie z administracją centralną – bezpieczeństwo, odporność infrastruktury, politykę demograficzną czy transformację energetyczną. Jednocześnie to właśnie lokalne władze pozostają największym inwestorem publicznym w Polsce i od ich kondycji finansowej zależy tempo rozwoju kraju.
A wyzwań – jak zgodnie przyznawali uczestnicy konferencji – będzie w najbliższych latach tylko więcej.
Nowy Horyzont przed samorządami
MIROSŁAW CZEKAJ PREZES ZARZĄDU BGK
Nasz bank jest dzisiaj na tyle silny, że może wyłożyć własny kapitał na zupełnie nowy produkt dla samorządów – program Horyzont 50. Polskie samorządy nie miały wcześniej w historii możliwości 50-letniego finansowania infrastruktury. Uruchamiamy program, który da możliwości samorządom dostosowania się do wyzwań zarówno klimatycznych, jak i demograficznych, czy też cywilizacyjnych.
W najbliższym czasie nasi przedstawiciele w regionach i w centrali przedstawią samorządowcom możliwości, jakie roztacza przed nimi nasz program, a więc przyspieszenia w zakresie nakładów na infrastrukturę, możliwości karencji na czas realizacji inwestycji i bardzo dogodnego rozłożenia takiej pożyczki na następne kilkadziesiąt lat.
Chcesz wiedzieć więcej? Czytaj magazyn Zielona Gmina:
Newsletter
Bądź na bieżąco z branżą OZE
