Celem kontroli było ustalenie, czy potencjał wytwarzania i wykorzystania biogazu do produkcji energii jest w Polsce efektywnie wykorzystywany. NIK sprawdził m.in. czy środki mające wspierać ten sektor są odpowiednio dysponowane oraz jak wygląda polityka państwa wobec odnawialnych gazów.
Raport Najwyższej Izby Kontroli (NIK) „Wykorzystanie biogazu dla celów wytwarzania energii” to podsumowanie wyników kontroli.
Biogaz jako stabilne OZE
W raporcie podkreślono rolę biogazu jako stabilnego źródła energii o wysokiej efektywności. Na tle turbin wiatrowych i paneli fotowoltaicznych produkuje on więcej energii elektrycznej w przeliczeniu na 1 MW mocy zainstalowanej.
Polska posiada znaczący potencjał produkcji biogazu i biometanu. Plasuje się pod tym względem na piątym miejscu w Europie, zaraz za Niemcami, Francją, Włochami i Hiszpanią.
Mimo wysokiej efektywności i dużego potencjału biogaz odpowiada jedynie za 3,2% produkcji energii elektrycznej w Polsce. Dla porównania w przypadku instalacji fotowoltaicznych jest to 24,2%, a wiatrowych – 52,7%.
9. Kongres Biometanu – sprawdź!
NIK sprawdził instytucje rządowe
Kontrolę na poziomie administracji rządowej przeprowadzono w: Ministerstwie Klimatu i Środowiska (MKiŚ), Ministerstwie Rolnictwa i Rozwoju Wsi (MRiRW), Urzędzie Regulacji Energetyki (URE), Narodowym Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW) oraz w Krajowym Ośrodku wsparcia Rolnictwa (KOWR).
W czasie kontroli NIK negatywnie ocenił działania Ministra Klimatu podjęte w latach 2021-2024 w zakresie kształtowania polityki państwa względem biogazu i biometanu. Przede wszystkim – mimo upływu terminów – dyrektywy RED II i RED III nie zostały w pełni wdrożone. Nadal nie przedstawiono też KPEiK oraz PEP 2040, które mają wyznaczyć strategię państwowej energetyki.
– W ocenie NIK, poprzez nieuwzględnienie w projektach przywołanych powyżej dokumentów odrębnego obszaru dotyczącego pokrycia zapotrzebowania na biomasę, biogaz i biometan wraz ze wskazaniem celów i działań służących ich realizacji, zmarginalizowano rolę krajowych zasobów biomasy, w tym potencjału do produkcji biogazu i biometanu – czytamy w raporcie.
NIK wskazuje, że stabilny rozwój branży jest blokowany przez następujące czynniki:
- brak strategii rozwoju branży biogazowej, zawierającej cele średnio- i długoterminowe i priorytety rozwoju branży;
- niewystarczające wsparcie finansowe, a także niewykorzystanie w pełnym zakresie możliwości związanych z dostępnymi narzędziami wspierającymi;
- ograniczenia wynikające z planowania przestrzennego i lokalizacji instalacji;
- niejednolite postępowanie organów administracji publicznej w sprawach związanych z pozyskiwaniem decyzji środowiskowych;
- trudności związane z uzyskaniem warunków przyłączenia do sieci elektroenergetycznej i/lub gazowej (brak wolnych mocy przyłączeniowych);
- brak szczegółowych regulacji związanych z możliwością przyłączenia lub wtłaczania biometanu do sieci;
- brak możliwości zmiany statusu instalacji zgłoszonych jako niekogeneracyjne i uzyskiwanie w związku z tym przez nie wyższych
- cen referencyjnych;
- stosunkowo niski poziom wiedzy wśród społeczeństwa na temat biogazowni, w tym ich wpływu na lokalne uwarunkowania;
- protesty społeczne przy procedurze o wydanie decyzji o uwarunkowaniach środowiskowych inwestycji;
- czasochłonność i skomplikowanie procedur oraz wymogów formalno-prawnych i administracyjnych;
- przewlekłość postępowań administracyjnych.
Problemem pozostaje również nieterminowe rozpatrywanie wniosków o dofinansowania i płatność przez NFOŚiGW. Instytucja w latach 2021-2024 prowadziła pięć programów priorytetowych pozwalających uzyskać dofinansowanie na budowę biogazowni, jednak tylko jeden z nich jest ukierunkowany wyłącznie na budowę tego typu instalacji.
Jeśli chodzi o URE, to ocena działania po kontroli jest bardzo dobra. Instytucja rzetelnie weryfikuje dokumentację w zakresie świadectw pochodzenia czy wsparcia w ramach FIT/FIP.
– W latach 2021–2023 URE objął wsparciem łącznie 63 273 195,30 MWh energii elektrycznej pochodzącej ze wszystkich rodzajów OZE, z czego 3 080 868,41 MWh (tj. 4,9 %) stanowiła energia elektryczna wytworzona z biogazu – informują autorzy raportu.
Rola KOWR skupia się na wspieraniu rozwoju biogazu i biometanu poprzez działania o charakterze edukacyjnym i informacyjnym, czyli np. realizację spotów, materiałów prasowych, warsztatów. NIK wskazuje, że w przypadku tych działań trudno o jednoznaczną ocenę efektywności.
Spółki pod lupą NIK
Kontrole przeprowadzono także w sześciu przedsiębiorstwach, które dokonały budowy lub modernizacji biogazowni z wykorzystaniem środków publicznych oraz prowadzą działalność w zakresie wytwarzania energii elektrycznej.
Zdaniem NIK dofinansowania zostały wykorzystane zgodnie z przeznaczeniem i odpowiednio rozliczone.
– Spółki prowadziły wymaganą dokumentację dot. m.in. ilości i rodzaju substratów zużywanych do produkcji biogazu, ilości wytworzonego biogazu rolniczego oraz wyprodukowanej i sprzedanej energii oraz ilości powstałego pofermentu. Wywiązywały się również z nałożonych na nie obowiązków sprawozdawczych, terminowo przekazując odpowiednim organom sprawozdania z realizacji projektów, wnioski o płatność, rozliczenia oraz kwartalne sprawozdania z działalności biogazowni – wyjaśnia raport.
Czytaj też: Rządowa mapa potencjału biogazowni i biometanowni. Gdzie inwestować?
Czego potrzebuje polski sektor biogazu i biometanu?
Jednym z najważniejszych wniosków z kontroli jest apel o bardziej rzetelne planowanie działań przez resorty. MKiŚ i MRiRW powinny uwzględniać w rocznych planach działalności konkretne cele do osiągnięcia z zakresie rozwoju sektora odnawialnych gazów. NIK apeluje też o skuteczniejszy nadzór Ministra Klimatu nad funkcjonowaniem NFOŚiGW w zakresie terminowego rozpatrywania wniosków. W wyniku kontroli okazało się, że opóźnienia wynoszą nawet ponad 300 dni.
W raporcie przywołano także porozumienie na rzecz rozwoju sektora biogazu i biometanu w Polsce zawarte w listopadzie 2021 r. Choć dzięki temu został podjęty dialog z branżą, to w ostatecznym rozrachunku cele porozumienia nie zostały osiągnięte z powodu braku precyzyjnych terminów oraz przejrzystych planów i wytycznych. Pojawił się też zarzut dotyczący niewykorzystywania w praktyce efektów prac grup roboczych.
NIK apeluje także na pilną potrzebę uruchomienia krajowego punktu kontaktowego ds. odnawialnych źródeł energii.
Zdjęcie: Archiwum Magazynu Biomasa
Źródło: NIK
Newsletter
Bądź na bieżąco z branżą OZE
