Wychwyt dwutlenku węgla jest dla wielu sektorów przemysłu jedynym sposobem na ograniczenie emisji procesowych, a tym samym utrzymanie konkurencyjności i spełnienie wymogów klimatycznych. Sam wychwyt to jednak dopiero pierwszy etap. Konieczne jest również stworzenie infrastruktury umożliwiającej transport CO2 do miejsc jego wykorzystania lub trwałego składowania. W poszczególnych krajach Europy budowa tego systemu przebiega na różne sposoby. Doświadczenia państw, które już rozwijają swoje sieci przesyłowe, mogą być przydatne także w Polsce.
Na drodze do osiągnięcia neutralności klimatycznej Komisja Europejska zakłada, że do 2040 r. konieczne będzie wychwytywanie i składowanie około 250 mln ton CO2 rocznie. Tymczasem europejski rynek CCS dopiero się rozwija. Organizacja Clean Air Task Force (CATF) przeanalizowała istniejące i planowane rozwiązania dotyczące transportu CO2, wskazując zarówno bariery inwestycyjne, jak i różnice w podejściu poszczególnych państw do regulacji tego rynku.
Wspólny rynek i infrastruktura
Budowanie krajowych zdolności transportowych i logistycznych ma duże znaczenie, ale równie istotne jest stworzenie wspólnego rynku i infrastruktury w skali całej UE. Pozwoliłoby to obniżyć koszty transportu, ograniczyć ryzyko inwestycyjne i zapewnić dostęp do miejsc składowania również tym państwom, które nie dysponują odpowiednimi formacjami geologicznymi.
Obecnie CATF monitoruje w Europie około 230 projektów związanych z wychwytem i składowaniem CO2. Około 30 wielkoskalowych przedsięwzięć z 12 państw członkowskich otrzymało wsparcie z unijnego Funduszu Innowacyjnego. Część projektów już działa, m.in. instalacja przy cementowni Brevik w Norwegii oraz zakład Yara Sluiskil w Holandii, korzystające z infrastruktury składowania Northern Lights.
Według analiz Wspólnego Centrum Badawczego Komisji Europejskiej (JRC) do 2050 r. Unia może potrzebować od 15 do 19 tys. km rurociągów przesyłowych CO2. Koszt budowy takiej sieci oszacowano na nawet 23 mld euro.
Plany rozwoju krajowych sieci rurociągowych mają m.in. Niemcy, Belgia, Holandia, Dania, Francja, Grecja i Włochy. Na unijnej liście projektów wspólnego zainteresowania znalazło się 17 przedsięwzięć dotyczących infrastruktury CO2. Od 2021 r. na rozwój takich projektów przeznaczono około 1 mld euro wsparcia w ramach instrumentu Connecting Europe Facility.
Wyzwaniem pozostają jednak wysokie nakłady inwestycyjne, procedury administracyjne, społeczna akceptacja projektów oraz brak jednolitych zasad transportu CO2 pomiędzy państwami.
Czytaj też: Biomasa bez emisji. We Francji wychwycą dwutlenek węgla z elektrociepłowni
Przesył CO2 – ile to kosztuje?
Zwłaszcza w początkowej fazie rozwoju rynku koszty transportu CO2 mogą okazać się poważnym wyzwaniem. Z jednej strony konieczna jest budowa infrastruktury o dużej przepustowości, z drugiej – początkowe wolumeny transportowanego gazu będą stosunkowo niewielkie.
Według analiz CATF w przypadku pierwszych projektów, opartych na niewielkich wolumenach, transporcie morskim i oddalonych miejscach składowania, koszty mogą sięgać 80–120 euro za tonę CO2. Rozbudowa sieci rurociągowych i zwiększenie liczby użytkowników powinny pozwolić na ich obniżenie dzięki efektowi skali.
Problem polega na tym, że pierwsi użytkownicy mogą zostać obciążeni kosztami infrastruktury zaprojektowanej także na potrzeby przyszłych odbiorców. Nie ma jednak gwarancji, że kolejni emitenci rzeczywiście dołączą do systemu.
Dlatego, zdaniem ekspertów CATF, kluczowe znaczenie ma nie tylko finansowanie inwestycji, ale również sposób regulowania opłat i dostępu do infrastruktury. Sieci przesyłowe CO2 mogą bowiem funkcjonować jako naturalne monopole, podobnie jak sieci gazowe czy elektroenergetyczne.
Dania, Belgia, Holandia – trzy modele rynku
Poszczególne państwa europejskie przyjęły odmienne podejścia do regulowania rynku transportu CO2.
Dania zdecydowała się na model, w którym operatorzy muszą uzyskać odpowiednie zezwolenia, a dostęp do infrastruktury powinien odbywać się na przejrzystych i niedyskryminacyjnych zasadach. Opłaty za transport są negocjowane pomiędzy operatorem a użytkownikiem, jednak sposób ich ustalania musi być transparentny i podlega nadzorowi. Publikowane są również przedziały taryfowe. Państwo kontroluje ponadto, czy planowana infrastruktura ma odpowiednią przepustowość.
Belgia wybrała bardziej regulowany model. We Flandrii i Walonii przewidziano regionalnych operatorów sieci oraz odrębne zasady dla lokalnych połączeń. Taryfy powinny odzwierciedlać rzeczywiste koszty świadczenia usług i zapewniać operatorom rozsądny zysk. Istotnym elementem systemu jest również obowiązek opracowywania dziesięcioletnich planów rozwoju infrastruktury, obejmujących przyszłe zapotrzebowanie oraz połączenia transgraniczne.
Czytaj też: ORLEN angażuje się w magazynowanie CO2. Projekt uzyskał prawie miliard złotych wsparcia
Z kolei Holandia pozostawia większą swobodę mechanizmom rynkowym. Dostęp do infrastruktury opiera się przede wszystkim na istniejących przepisach dotyczących składowania CO2 i prawie konkurencji, a taryfy ustalane są w negocjacjach handlowych. Nie wprowadzono też szczegółowych obowiązków długoterminowego planowania rozbudowy sieci.
Holenderski model jest szczególnie interesujący, ponieważ kraj ten należy do liderów rozwoju infrastruktury CCS. Powstają tam m.in. projekty Porthos i Aramis. Ten drugi zakłada transport nawet 22 mln ton CO2 rocznie do podmorskich miejsc składowania.
Rozbudowa sieci o takiej przepustowości oznacza jednak znaczące ryzyko finansowe. Aby je ograniczyć, holenderski rząd przewidział około 1,3 mld euro gwarancji dla projektu Aramis. To przykład wykorzystania środków publicznych do zabezpieczenia infrastruktury, która ma obsługiwać nie tylko obecnych, ale również przyszłych użytkowników.
Wielka Brytania i Włochy – większa rola państwa
Jeszcze inne rozwiązanie stosuje Wielka Brytania. Operatorzy transportu i składowania CO2 działają na podstawie licencji, a ich przychody podlegają regulacji. System opiera się na modelu regulowanej bazy aktywów, w którym operator może uzyskać określoną stopę zwrotu z inwestycji.
Brytyjskie władze angażują się także w wybór i rozwój klastrów przemysłowych korzystających z CCS. Mechanizmy wsparcia mają ograniczać ryzyko związane z niewykorzystaniem przepustowości oraz opóźnieniami innych elementów łańcucha CCS.
Bardziej regulowany model rozważają również Włochy. Wynika to ze specyfiki tamtejszego rynku, w którym istotną rolę ma odgrywać hub Ravenna CCS, połączony siecią przesyłową z przemysłową północą kraju. Przy niewielkiej liczbie alternatywnych miejsc składowania istnieje ryzyko powstania naturalnego monopolu.
Przykłady te pokazują, że nie ma jednego modelu odpowiedniego dla całej Europy. W krajach dysponujących kilkoma konkurencyjnymi trasami transportu możliwa jest większa swoboda rynkowa. Tam, gdzie istnieje tylko jeden operator lub jedno dostępne miejsce składowania, większego znaczenia nabiera nadzór państwa.
Czytaj też: Cement na krawędzi. Bez CCS polska branża może nie przetrwać rewizji EU ETS
Co powinna uregulować Unia Europejska?
CATF postuluje wprowadzenie wspólnych minimalnych zasad dotyczących dostępu do infrastruktury, przejrzystości taryf i nadzoru regulacyjnego. Państwa członkowskie powinny zachować możliwość stosowania bardziej restrykcyjnych rozwiązań, jeśli wymaga tego sytuacja na krajowym rynku.
Istotne jest również skoordynowane planowanie sieci przesyłowych. Operatorzy powinni regularnie przedstawiać prognozy zapotrzebowania na transport CO2, planowane inwestycje oraz informacje o połączeniach transgranicznych. Pozwoliłoby to lepiej kierować unijne finansowanie do projektów o największym znaczeniu dla całego rynku.
Kolejnym wyzwaniem jest ujednolicenie wymagań technicznych, w tym parametrów jakościowych transportowanego CO2. Różnice w składzie gazu i dopuszczalnej zawartości zanieczyszczeń mogą komplikować jego przesył pomiędzy instalacjami i zwiększać koszty.
Eksperci zwracają także uwagę na potrzebę mechanizmów dzielenia ryzyka pomiędzy uczestników łańcucha CCS. Opóźnienie budowy rurociągu może uniemożliwić uruchomienie instalacji wychwytu, a brak odpowiedniej liczby emitentów może podważyć ekonomikę inwestycji transportowej.
Polska potrzebuje spójnych przepisów
Polska również stoi przed koniecznością stworzenia zasad funkcjonowania infrastruktury transportowej CO2. Jak wskazywał podczas briefingu CATF Bartłomiej Kupiec, doradca organizacji ds. Europy Środkowo-Wschodniej, obowiązujące regulacje są rozproszone pomiędzy różnymi aktami prawnymi i nie zapewniają inwestorom wystarczającej przewidywalności.
Prace nad krajową strategią CCS oraz przepisami dotyczącymi transportu CO2 mają stworzyć podstawy dla rozwoju tego rynku, w tym określić zasady dostępu stron trzecich do infrastruktury i nadzoru regulacyjnego.
Z perspektywy polskiego przemysłu szczególnie ważne będzie zapewnienie możliwości korzystania zarówno z krajowych, jak i zagranicznych miejsc składowania. Oznacza to potrzebę rozwoju połączeń transgranicznych i współpracy z państwami, które dysponują bardziej zaawansowaną infrastrukturą CCS.
Doświadczenia innych krajów pokazują, że sama budowa rurociągów nie wystarczy. Równie ważne są jasne zasady ustalania taryf, finansowania niewykorzystanej początkowo przepustowości oraz podziału ryzyka inwestycyjnego. Od przyjętych rozwiązań będzie zależeć nie tylko tempo rozwoju polskiego rynku CCS, lecz także koszt dekarbonizacji krajowego przemysłu.
Newsletter
Bądź na bieżąco z branżą OZE
